Күндер бойынша реттелген элементтер: Сәрсенбі, 16 Қазан 2019
Сәрсенбі, 16 Қазан 2019 09:57

Қосқұлақ жайлы аңыз бен ақиқат

Біз үшін қай замандағы тарихымыз болмасын қымбат, айтулы кезеңдерде ел басқарған хандарымыз, ту ұстаған батырларымыз, сөз бастаған шешендеріміз, ел бірлігі үшін тер төккен бабаларымыздың барлығы да құрметті. Тәуелсіздік алған  жылдар ішінде қаншама аталар аруағы қайта тірілді, ұлтымыздың мерейі асқақтады. Еліміздің белгісі,ерлік дәстүрімізді, ежелгі  тегімізді танып,бой көтеруге бет алғанымыздың айғағы екені рас. Әлбетте, өткен тарихымызды зерделеу зерттеу ісі, тек ғана тарихшыларымыздың жұмысы десек қатты қателесеміз. Отанын сүйетін өзінің туып өскен жерін,ата-мекенін, ата-қонысының тарихын, шежіресін білетін кез-келген адамның азаматтық борышы болмақ.

Осындай жетісулық тұлғалардың бірі Қосқұлақ Қалдауұлы, шамамен 1685 -1785 жылдар аралығында ғұмыр кешіп, 104 жасқа келген деседі.  Шыққан тегі Ұлы жүз құрамындағы Албан тайпасының Қожбанбет тармағынан тарайды.

Қосқұлақ атануы да тегін емес екен. Нәресте туған кезде құлағының арт жағында қосымша құлақ тәрізді айнала түймелері болған,соған орай ырымдап балаға Қосқұлақ есімі беріліпті. Әкесі Қалдау кейін екінші баласы туғанда «Ұлдың атын ұйқас,қыздың атын қиғаш қой» дейтін аталы сөзді ескеріп,үлкені Қосқұлаққа ұйқастырып оның атын Бесбұлақ қойыпты. Біржағы бұл жайлаудағы бес бұлақ суының тоғысқан жерінде туған екен дегенді айтады. Осы екі кісіден өніп-өскен Қосқұлақтың ұрпақтары киіз үйінің маңдайшасын,ал Бесбұлақтан өрбіген ұрпақтар, бабаларының бас киімін күні бүгінге дейін көздерінің қарашығындай сақтап отыр.Бесбұлақтың бала кезінде жасаған ерлігіне орай Батырша атанған. Күллі Қосқұлақтың қара шаңырағы Қытай жеріндегі Іле-қазақ автономиялы облысы,Текес ауданына қарасты Ақши қыстағында тұратын Абиырұлы Шайықтың  үйінде. Ал Батыршаның бас киімі Алматы облысының Ұйғыр ауданына қарасты Ақтам ауылындағы Рахымбайдың үйінде сақтаулы.

Бабамыздың туған жері туралы да екі мәлімет айтылады, бірінде Семейдің Аякөз маңы деп айтылса, екінші бір деректерде Албан,Суан тайпалары көшіп-қонып жүретін Жетісу өңірінде делінеді. Ал өмірден қайтқан кезінде Алтынемел мен Қоңырөлең  төңірегінде жасаған екен. Бұдан шығатын қорытынды жоңғар шапқыншылығы заманның алмағайып кезеңімен тұспа-тұс екендігінен хабар беріп тұр.

Қосқұлақ атаның кіндігінен 8 ұл өскен. Үлкен әйелі Сұқсыр бәйбішіден: Бәйімбет, Тұңғатар, Бұқар, Қаржау, Бөрте болса, кіші шешемізден: Алжан, Қалжан және Тілеу атты балалары өрбиді.  Бәйімбеттен басқалары өніп-өскен белді аталар шоғырын құрайды.Бұлардың ішінде өз дәуірінде асып туған айбынды Қаржау батыр кісі болыпты. Жоңғар соғысында Қанкелді, Сатай, Бөлек, Өтеген, Нау-рызбай, Райымбек, Сәмен т.б. батырлармен иық тіресіп, Жетісу жерін жау қолынан тазартқан белгілі баһадүр батырлардың бірі. Сондықтан заманында «Қаһарлы Қаржау» атаныпты. Бұл туралы «Қожбанбет руы» кітабында және мерзімдік басылымдар «Президент және Халық»,«Айқын»,«Жетісу» газеті, «Мұқағали» журналдарына шыққан зерделі зерттеулерде және 2007 жылы арнайы Алматы облысы Жамбыл ауданы Мәтібұлақ ауылында өткен, республикалық  дәрежеде ғылыми-практикалық конференцияда толық қамтылған болатын.

    Қосқұлақ ата бай да, кедей де болған емес, орта дәулеті, өзіндік тірлігі бар әрі бес уақыт намазын қаза қылмаған, өте тахуа таза адам болыпты.Сондықтан ел-жұртына қадірі мол қазыналы қария атанады.

Ел аузындағы бұрын-соңғы деректерді саралай келе Қосқұлақ атамыздың жамбасы тиіп мәңгілік жайғасқан жері Жамбыл облысының аумағындағы осы Қордай асуы. Дәлірек айтсақ,  Алматы-Бішкек күре жолының 185 шақырымында, оңтүстік сәл өкпе тұсында мүрдесі жатыр.

Ал енді Қосқұлақ атаның ұрпақтары жайында сөз қозғасақ, кіндігінен тараған балаларының ішінде Қаржаудың ұрпақтары басқа балаларына қарағанда саны жағынан және ел ісіне араласқан тұлғалар көптеп шыққан ата. Қаржаудың өзін айтпаған күннің өзінде жоңғарлармен болған үздік-создық жүз жылдан асқан соғыста Қасабай, Шыңқожа, Айтақ, Күдері атты ұрпақтары да жерімізді азат етуге атсалысқан батырлар. Ал  орыс империя-сы  Ұлы жүз  қазақтарының қоныстанған Жетісу өңірін игере бастағанда, Қаржау батырдың Сүгірбай  атты баласы орыс мемлекетінің бодандығына қарсы болған Албан,Суан тайпасының аға сұлтаны Тезек төремен де айқасып, кейін  төренің тікелей қысымымен амал жоқ Қытай жеріне ауған.(Тезек полковник шенін алған орыстың шенді офицері екені мәлім).  Бұл оқиға туралы Ж.Айдарханұлының «Қара түлкінің ғаламаты» атты мақаласы бар. («Қожбанбет руы» 279 бетте).

Ал Тұңғатар ұрпағы болып келетін Әбдірасыл Ниязұлы 1942 жылы Құлжадағы екі жылдық мектепте оқыған.1944 жылы «Үш аймақ төңкерісі» кезінде әскер қатарына алынып, одан кейін Үрімжіде әскери қызметте қалып 1952 жылға дейін сонда болады.Кейін Текес ауданына келіп сақшы (милиция)мекемесінде өзінің іскер адал партия қызметкері екенін көрсетеді.

1957 жылы Бежиндегі жоғарғы партия мектебінде оқып, білімін тереңдете түседі.1959 жылы Текес аудандық сақшы мекемесінің бастығы дәрежесіне дейін көтеріліп, паспорт  столында істейді.Орысша білетіндіктен осындағы Совет елшісі Зайковтың қарамағында астыртын ұйымға мүше болады да,елдің Қазақстанға көшуіне жағдай жасап «Совет азаматы» деген документ алу жағына белсенді түрде көмектескен.

1962 жылы 29 мамыр ұйғырлардың бүлігі басталады. Осы уақытта елге заңсыз артық құжат беру құпиясына байланысты Әбдірасыл сейвінен көптеген совет паспорты тәркіленіп, негізгі он шақты адам ұсталады. Зайковты босатып советке өткізіп береді де,9 адамды (оның ішінде 4 қазақ,3 ұйғыр,1 қырғыз,бір татар бар) «Совет агенті» деген айып тағылады. Әбдірасылды 19 жыл Үрімжі түрмесіне отырғызады. Алғашқы 4 жылы екі аяқ,екі қолы кісендеулі болған, арнайы почтамен газеттер алып отырған, кейін өзінің адал екенін Москва арқылы дәлелдеп,онан соң ғана түрмеден босатылады. Елге 1989 жылы оралып, 2006 жылы 82 жасында қайтыс болды.

Бозай ауылының ақсақалы Жабықбайдың (2013 жылы 83 жасында өмірден өтті ) айтуынша, 1865 жылдары қосқұлақтар Қытай жеріне барған,олар шахантай ұрпақтары екен. Алғаш Верный уезіне қарасты Талғар өзенінің төменгі ағысында Шоғандармен қатарлас отырған,келімсектер (қарашекпенділер) жер үшін болған жиі-жиі қақтығыстардан кейін, шығысқа қарай жылжи-жылжи Қарқара жайлауы арқылы Қырғызға аспақ болған,бірақ себебі белгісіз, көштің басын Нарынқол өңіріндегі Байынқол өзенінің жағасына  60 үй Шахантайлар жүгін түсірген.  Осы жерде екіге бөлінген, көзі тірі Мамытханов Нүктебек пен Наурызбеков Бағашар қарттардың айтуынша Верный, Қарақолдан келе жатқан казак-орыс әскерлерімен Сырт жайлауының бір сіле-мінде Сатай мен Бексейіт бастаған топ атысып, ақыры Шахантайдың Смайыл әулеті шығынға ұшырап, Қытай жеріне өтеді. Екінші,  Қаумен ұрпақтары 1872 жылы «Алайғыр-Сайқал» арқылы Бәйсе-йіт, Тоқсейіт, Бәзілбек, Батырбек, Жансейіт бастаған топ өтеді. Қазіргі «Алайғыр-Сайқалдың» ең ұшар басындағы асу «Жансейіт асқан» деп аталады.Бұл уақыттарда Тянь-Шань отрядын Ждан-Пушкин басқарып тұрғаны белгілі. Бексейіт пен Сатайдың бүгінгі көзі тірі ұрпағы Еркінбек шал мен Бағашардың айтуынша, 32 адамнан тұратын казак-орыстарды бастап келе жатқан топтың командирін 3 солдатымен атқанын, олардың шегініс жасап кері қайтқанына дейінгі оқиғаны, Сатайдың көзі тірі 78 жастағы немересі Бағашар айтады. Бұл, Саурықты қолға түсіргелі келе жатқан Ушаковтың отряды болатын.

Ал Қаржау батырдың ұрпақтарының, орыстарға қарсылығы Жетісу өлкесіне табандары тигеннен басталады.

Алматы облысының Ұйғыр ауданына қарасты Ақтам елді-мекенінің шығысындағы Сүтемгеннің етегін Ақбейіт деп атайды. Ауылдан 17 км қашық жерде ескі қорым зираттар бар екені мәлім.Онда 4 күмбез тұр; бірі Кәрібай бабаныкі,қалған үшеуі балалары Темірбек,Қырғыз (болыс) және қызы Айшаныкі. Соншама уақыт өтсе де, әлі бұзыла қоймаған қалпында. Оның мықты, сапалы болуы кезінде Жаркенттегі  Уәлібай мешіт-медресесін жасаған шеберлердің қолынан шығыпты.

Қосқұлақтың  Бөрте атасынан шыққан Кәтіп Айтуарұлы әнші сазгер,ағартушы мұғалім және Тілеуқабыл Өтейбойдақтың «Шипагерлік баян» еңбегін соңғы рет көшірген адам. Бұл кісі күйшілігі туралы (Б.Мүптеке, С.Медеубекұлы «Жетісу күйлері»,184 бет.Алматы «Өнер» 1998ж) кітапта көрсетілген.   

Текес бойындағы Қожбанбет елінің көп сандысы Қосқұлақтар екені белгілі. Шахатайдың бір тармағы Бірдене байдың балалары Әбділдә,Нүсіп дегендер ауқатты бай ауыл екен. Бір кездегі табиғи апаттан бірталай шығынға батқан кездері болыпты. 1991 жылы Қапсалаң өзені тасып алапат сел тасқыны жүрген шақта жағалауда отырған үйлер мен көптеген  малдарды қоса ағызып жайпап өткен. Айтушылардың мәліметіне қарағанда, байлауда желіде тұрған құлын-биелер болып 60-тай жылқы,400-дей қой,30-дан астам сиыр,он шақты киіз үй түгелімен селге кетеді. Осы сел тасқында Шахантай ауылдары аяусыз апатқа ұшыраған деседі.

Қожбанбет руындағы Ағымсарылар мен деңгейлес  Қосқұлақтардың басым бөлігі қытай жерінде. Бұрын осында (Қазақстанда)әр жерде қалғаны болмаса көпшілігі қытай жерінде.Ол жақтағы олардың дәл қанша екенін дөп басып айту қиын. Ал Қазақстан аумағында шоғырланған аймақтары мына жерлер;

Ең алыс Қарағанды облысының Жезқазған, Сәтпаев және аудан орталықтарында жас жанұялармен қосқанда 100-ден астам тұрады. Алматы облысы Жамбыл ауданында Мәтібұлақ ауылында сол шамалас,яғни 50 үйдей отбасы бар. Аққайнар (Прудкии)ауылында 20 үй, Еңбекшіқазақ ауданындағы Жаңа-Тұрмыс елді-мекенінде 15 үй, сол сияқты Райымбек ауданының орталығы Кегенде 80 үй, Шалкөде өңірінде 35 отбасы тұрып жатыр. Енді ежелгі ата-қоныстары болған Ұйғыр ауданының Ақтам ауылында 100 үй, Аббатта 10 үй, оның сыртында Тиірмен, Қырғызсай, Шонжы т.б. Алматы қаласында 100-ден аса  үй Қосқұлақ бар екенін анықтадық. Бұл әр өңірде шашырап жүргендерді қоспағандағы мәлімет

«Қожбанбет руы» кітабының 28 бетінде мынадай деректер баршылық; Қосқұлақ елінен аузын айға білеген,небір мықты са-йып-қыран саңлақтар шығыпты. Айталық: Қаһарлы Қаржау, Сасбақ,  Күдері, Сатай, Бексейіт батырлар, көрнекті би болыстардан: Иманбектің Бақайы, Әскенің Баубегі, Кәрібайдың Қырғызы, 1200 жылқы біткен Түкебай бай, Оразбай бай, Атағожа бай, кезінде Бәйсейіт байдың «Жеті қасқыры» атанған ағайынды  Жолай, Жонай, Қонай, Малай, Қапсалаң, Жайсаң, Шәбден. Тезек төренің жасқанбай жылқысын шапқан жүректі ер Сүгірбай, Тұрап би және Дедек қажыны ауыз толтырып айтуға болады. Солармен қоса Қытай Қосқұлақтарынан: 25 жыл ел басқарған Меди ақалақшы, оның әкесі Жансейіт ақалақшы, Түбекбай ақалақшы, Бейсембек қазы, Байқұрман манфаң  (ақалақшыдан кейінгі лауазым аты), Мұқан зәңгі, өнерлі сері жігіт атанып, соңында мерт болған есіл азамат Шәмпи(бұл жөнінде Шарғын ақынның «Ақсұлу» атты көлемді дастаны бар), әсіресе,  би-шешендер тарихынан өз орнын алмай келе жатқан, аруақты Байбағыс шешенді атап өтуге болады. Жұмабек Диханбайұлының «Қосқұлақ баба ұраным» атты дастаны бар.

Осы елдің қызы айтыскер әйел Дәрия (әкесі-Тұрысбек, барған жері-Жарты), бұның сыртында бүгінгі көзі тірі Шыңжаң өлкесіндегі қазақ балалар әдебиетінің атасы атанған, ақын Жүнісхан Бақай, жазушы, әрі ақын, әнші-сазгер Барат Тасыбеков, айтыскер халық ақыны Сүлеймен Әлібекұлы, композиторлар: Тұрсынжан Бәзілханұлы, Айтмұрат Төреғалиұлы, т.б. бар.

2016 жылы, Қазақ хандығының құрылуының  550 жылдығына орай Жамбыл облысының Қордай ауданының аумағына қарасты «Мұзбел» асуында Қосқұлақ атаның жамбасы тиген жерде  ұрпақтары кесене тұрғызды. Ашылуына Қазақстан  Тарихшылар  қауымдастығы,   Қазақстан  Жазушылар  Одағы,  Әл-Фараби  атындағы  Қазақ  ұлттық  университетінің  зерттеуші – тарихшылары  мен  қалам-герлер  қауымы, Қордай  ауданында  «Ел  мен  Жердің  өткені:  өңір  тарихы  және  оның  жеке  тұлғаларының  тағдыры» атты  ғылыми-практикалық  конференция өтіп, Қалдауұлы  Қосқұлаққа  орнатылған  құлыптасты ашты. Бұл ескерткіштің өмірге келуіне осы атаның тікелей ұрпақтары болып келетін Т.Бердіқожаев, Т. Иманбеков,Т.Ботабеков, Н.Тепеев, Б.Толымбеков т.б азаматтар тер төкті.

Бүгінгі Бәйтерек ауылындағы қайта ашылғалы тұрған мешіт 2007 жылы тұрғызылған болатын. Алғаш Нұрлан Тепеевтің өз қаржысымен бастан аяқ тұрғызған. 2018 жылы Қосқұлақ атаның ұрпақтары ұйымдасып, күрделі жөндеуден қайта өткізіп, ел-жұрттың пайдалануына берілгелі отыр. Соңғы жөндеу жұмыстарына, тағы да аптал азамат Нұрланның көп күш салуының арқасында жүзеге асты.

  Міне осындай бір рулы елдің түп қазығы өз заманында ел мен  жердің тұтастығы үшін жан беріп жан алысқан тұлға Қосқұлақ Қалдаулының өмірі  мен оның артынан өскен  ұрпақтарының қысқаша тарихы осы.

 

Дүйсенбай  СЫҒАЕВ,  тарихшы.

Published in Мақалалар

ТОО «Будан», оригинатор семян гибридной кукурузы казахстанских сортов, районированных для всех климатических зон страны, отметил свое 20-летие. Это хозяйство было создано «с нуля» уже в независимом Казахстане, в 1999 году, и соответствует всем требованиям современной, рыночной формации экономики.  ТОО «Будан» обеспечивает потребности семенного рынка кукурузы Казахстана, сотрудничает с партнерами из ближнего зарубежья.  В хозяйстве разработана и внедрена региональная система земледелия и семеноводства, благодаря которой  хозяйства всех регионов Казахстана получили возможность сеять   высокоурожайные гибриды кукурузы. Калибровочный завод  является крупнейшим в Центральной Азии агропредприятием, на котором идет калибровка и обработка семян кукурузы и сои. Хозяйство имеет 3 тыс. га посевных площадей в восьми сельских округах района, на которых, кроме семенной, выращивает и товарную кукурузу, сою. В 2012 году были созданы собственный научный селекционный центр и лаборатория качества элитных семян.  ТОО «Будан» успешно демонстрирует достижения казахстанской селекции, является номинантом и дипломантом престижных республиканских и международных сельскохозяйственных выставок.

27 сентября  на территории ККЗ в с.Балтабай и селекционных участках кукурузы состоялся юбилейный День поля, который ежегодно осенью проводит ТОО «Будан». На праздник были приглашены представители областного и районного акиматов, агрофирм, отечественных и зарубежных селекционных компаний, фермеры  кукурузоводческих регионов Алматинской области, ученые-аграрии казахстанских НИИ и сербского НИИ «Земун поле», с которыми ТОО «Будан» связывает многолетнее сотрудничество.

Открывая День поля, генеральный директор ТОО «Будан» Еркен Шакеев рассказал о сложнейшем периоде  становления предприятия в кризисные 90-е. Во многом благодаря частной инициативе и инвестициям учредителя ТОО «Будан»  Марата Сарсенова была  продолжена реализация государственной программы развития селекции и семеноводства Казахстана. Когда в 1999 году Марат Сарсенов выкупил простаивавший в с.Балтабай кукурузо-калибровочный завод, ранее построенный югославскими специалистами, перед ТОО «Будан» была поставлена конкретная задача – создать инновационный кластер семенного зерна кукурузы, включающий науку, сельскохозяйственное и промышленное производство.  До того основой для выращивания семян гибридной кукурузы были привозные родительские формы. ТОО «Будан» совместно с НИИ «Земун поле» был запущен уникальный научный проект по созданию казахстанских  родительских форм для производства семенной гибридной кукурузы на основе югославских сортов. С первых дней   данный проект ведут со стороны НИИ «Земун поле»    доктор Лазар Коич, а со стороны ТОО «Будан» его ученица, ныне известный казахстанский селекционер  Диляра Айгозина. Они являются авторами 24 гибридов кукурузы всех групп спелости. Уже к 2005 году селекционная группа полностью обеспечила семенами родительских форм  участки гибридизации ТОО «Будан» и заложила основу для производства семян  гибридных сортов  казахстанской селекции, таких как  Каз-ЗП-200, Алтай-319, Марко-419,Тулпар-539, Скиф-619, ЗПСК-704, Алтын-739, Сункар-779, широко применяемых  для выращивания товарной кукурузы в Казахстане и за рубежом.

Выражение признательности учредителю  Марату Сарсенову, селекционерам доктору Лазару Коичу,  Диляре Айгозиной Еркен Шакеев дополнил ценными подарками и памятными медалями в честь 20-летия предприятия. 

Немало теплых   слов было сказано  в адрес лучших работников ТОО «Будан»: главного агронома Алтая Ниязбекова, главного инженера Жаната Жанхадамова, главного технолога Ришата Анарбаева, главного инженера ККЗ Сергея Склярова и завпроизводством  Зухры Смяковой, участка по доработке семян Светланы Чуйко, службе безопасности в лице Берикбека Максутова и Айткали Мырзабекова,  финансового департамента во главе с Динарой Сейитовой и Мереке Искаковой,  специалистов предприятия Ермека Ускенбаева, Орынтая Бизакова, Мадина Азизова, Аюпжана Арзиева, Оскена Мынбаева, Калтая Нуракова, Уали Сайдагумарова.

Особо Еркен  Шакеев отметил вклад первопроходцев, стоявших у истоков  ТОО «Будан»: Карима Худайбердиева, Елеусиза Султангазиева, Улана Сулейменова, Салина Канаева, Бейсембая Салавата, которым он вручил юбилейные медали ТОО «Будан», грамоты и памятные подарки. Труд отличившихся руководителей отделов и специалистов, агрономов отделений, полевых  рабочих  также был отмечен грамотами, почетными знаками, юбилейными медалями и  подарками.  

Большую поддержку ТОО «Будан» в вопросах инновационного развития постоянно оказывают  аким Алматинской  области Амандык Баталов и аким Енбекшиказахского района  Бинали Ыскак, привлекающие к сотрудничеству  с нашими семеноводами   Казахский национальный университет и другие ведущие  аграрные вузы республики.  Еркен Шакеев попросил присутствующих на празднике представителей областного и районного акиматов передать руководителям области и района  искренние слова благодарности и юбилейные медали.

Заместитель руководителя сельхоздепартамента Алматинской области Коюмчан Омаров вручил Еркену  Кокеновичу за заслуги в организации семеноводства кукурузы  картину и поздравление руководства  области с 20-летием  успешной деятельности ТОО «Будан». В ответ Е.Шакеев надел на почетного гостя шапан. Коюмчану Омарову и руководителю отдела семеноводства Аманбеку Касымову также были вручены юбилейные медали. 

 Из Сербии  поздравить «будановцев» приехали ученые НИИ «Земун поле»: директор отдела  семеноводства НИИ  Горан Тодорович и его коллега Небойша Радославлевич. Они сделали Еркену  Кокеновичу  подарок и приветствие от имени «Земун поле» за многолетнее партнерство.  В знак уважения  на ученых-кукурузоводов,  работающих в тесном контакте с ТОО «Будан» в сфере семеноводства и селекции,   надели почетные шапаны, сделали им памятные подарки.

 На научно-практическом семинаре, посвященном влиянию климатических изменений на посевы гибридной кукурузы и сои,  были заслушаны выступления доктора Лазара Коича, глав крестьянских хозяйств и кооперативов, ученых-аграриев. В работе семинара такжа принял участие руководитель районного сельхозотдела Ермек Жакеев. В завершение Дня поля  было организовано посещение  демонстрационного участка, на котором Еркен Шакеев и д-р Лазар Коич ознакомили гостей с достижениями селекции семенной кукурузы и сои в ТОО «Будан».

 

И.ТУРАНИН.

 

Published in Мақалалар

Садоводство, особенно, «яблочное», наряду с кукурузоводством является приоритетной сельхозотраслью в нашем районе. С каждым годом площади яблоневых садов растут в геометрической прогрессии. Если в  2012 году они занимали 3271 га, то в в 2018-м – 9868 га, а в 2019-м – свыше 10 тысяч гектаров. Инвесторы делают упор на интенсивное садоводство, которое на сегодня считается наиболее технологически продвинутым, внедряют в основном импортные сорта на карликовых подвоях, с минимальным сроком наступления периода плодоношения уже на третий год.

Но нельзя игнорировать и  «традиционное» садоводство. Его потенциал для модернизации и товарного производства далеко не исчерпан.     Доказательство тому –  научно-практический проект  по освоению непригодных для сельского хозяйства предгорных земель  юго-востока Казахстана за счет использования адаптационного и ресурсного потенциала яблони Сиверса, автор которого  доктор сельскохозяйственных наук, Почетный работник образования РК Амангельды АПУШЕВ.

К этому проекту Амангельды Каирбекович шел давно. Еще будучи профессором кафедры агротехнологии Казахского национального агроуниверситета  он вел программы по изучению растительного генофонда РК и интродуцентов (завозных культур) в нашем Дендрарии,  тогда  АО «Лесной питомник». Несколько лет назад, придя на должность руководителя АО «Лесной питомник», А. Апушев добился возвращения Дендрарию статуса государственного учреждения «Есикский дендрологический парк».  Появилась перспектива вернуть дендропарку славу ведущей лесоводческой базы Казахстана, восстановить собранную со всех континентов Земли  еще в советское время  коллекцию Арборетума – уникального дендрологического заповедника интродуцентов со всех континентов Земли. При А.Апушеве  ГУ «Есикский дендрологический парк» работал по четырем научным проектам международного значения, построил тепличное хозяйство по южнокорейской технологии,  дендрологический парк стал   научно-исследовательским центром лесного хозяйства Казахстана.  

Сейчас, самостоятельно занимаясь научными исследованиями, А.Апушев продолжает тесное сотрудничество с Дендропарком. Ведь в основе нового проекта – закладка яблоневых садов  на подвое  яблони Сиверса, которая уже почти не встречается в «чистом» виде в дикой природе из-за антропогенного фактора, перекрестного опыления. Но в Дендропарке благодаря ученому с мировым именем, ныне покойному академику А.Жангалиеву, яблоня Сиверса сохранилась в специально созданном  маточнике. Коллекция яблони насчитывает 25 форм, которые и служат для выращивания подвоя. Это процесс трудоемкий. Первичный материал  –  семечки диких яблок, собираются поштучно, затем высеваются и бережно проращиваются в тепличных условиях. И только затем на саженцы-подвои прививаются культурные сорта.

 В чем новизна идеи Амангельды Апушева? Использование в качестве подвоя для культурных сортов  яблони Сиверса известно давно.   Ноу-хау проекта –  отработка методики высаживания саженцев на таком подвое в гористой безводной местности, в условиях засухи и «ветродуя», что позволит ввести в оборот тысячи и тысячи гектаров неплодородных земель  южных областей и превратить  их в  садовый пояс Жетысу. 

Другая цель, поставленная в проекте –  сохранение    и восстановление генофонда казахстанских плодовых культур, повышение их устойчивости к изменениям климата, вредителям и болезням, широкое использование  видов ландшафтного земледелия и новых схем посадки деревьев, внедрение агротехнологий, которые включают наноагромелиоративные приемы.Эти меры позволят успешно выращивать обычные сады наряду с интенсивными, а по таким показателям, как приживаемость саженцев, сопротивляемость болезням и вредителям, адаптация к климату, почвам и ландшафтам даже превосходить их. Как говорит Амангельды Каирбекович, конкурентоспособность  отечественных сортов яблок снижается из-за занесенных с импортной сельхозпродукцией новых видов вредителей и карантинных болезней,  подводит и низкое качество саженцев.  Получение качественного, устойчивого к болезням, засухе и холоду   посадочного материала на подвое Сиверса в большей степени  способно разрешить эту проблему. Огромное преимущество дает мощная корневая система яблони Сиверса, которая  миллионы лет произрастала в предгорьях Тянь-Шаня и максимально приспособлена к резко континентальному климату и неплодородным почвам. 

Базой проекта, расчитанного на трехлетний срок, выбрано крестьянское хозяйство Ивана Хижкова в Ташкенсазском округе. Здесь  на 30 га неудобиц высажены 12 сортов отечественных яблок на подвое Сиверса, еще 30 га такого же сада в качестве внедрения высадило само крестьянское хозяйство.  Основное финансирование взяло на себя АО «Фонд науки» Комитета науки Министерства образования и науки РК, которое вложило в проект 221 млн тенге, дополнительно свыше 10 млн тенге инвестировал глава КХ И.Хижков. На эти средства установлена система капельного орошения, смонтирована насосная станция, приобретено дополнительное оборудование и материалы: лаборатория, холодильные установки для плодохранилища, даже квадрокоптеры.

 В ходе проекта активно применяются  инновационные агротехнологии: при посадке корни саженцев обрабатываются гидрогелем с питательными веществами (в просторечии болтушкой),  через фертикационный узел насосной станции вместе с водой к саженцам подаются органо-минеральные комплексы. Чтобы сформировать деревья с невысокой разветвленной  кроной, высотой не более трех метров,  применяется технология сдавливания почек и побегов. Химобработка производится квадрокоптерами.  Грамотно использованы  природные возможности – к примеру, искусственное водохранилище для орошения пополняется грунтовыми водами. А по окончании летнего сезона осушенный водоем будет служить плодохранилищем.    Уникальность эксперимента и в том, что планировку посадок и систему капельного орошения пришлось  «привязывать» к холмистому ландшафту, испещренному оврагами.  Но выход был найден – деревья на склонах  холмов расположили вкруговую, обеспечив тем самым беспрепятственную подачу по шлангам  воды.

Непосредственным реализатором старт-апа является ТОО «Алмалы сай», учредителями которого выступили А.Апушев, как научный руководитель проекта, и предприниматель И.Хижков – ученик Амангельды Каирбековича, который лет пять лет тому  занялся садоводством в Ташкенсазском округе. Членами проектной группы являются давние сподвижники А.Апушева – ветераны Дендропарка, садоводы с бесценным опытом Саркыт Аргынбаев и Виктор Горохов. 

На второй год реализации проекта   успешно пройден первый этап – выживаемость  саженцев на подвое Сиверса почти стопроцентна, они устойчивы к болезням, даже таким, как главный бич наших садов – бактериальный ожог,   и к  погодным капризам. Планируемая урожайность экспериментального сада – от 20 до 40 тонн яблок с гектара. По завершении проекта в 2020 году еще три года будут «контрольными», а затем сады, возможно, перейдут в собственность крестьянского хозяйства. Этим будет достигнута еще одна цель  проекта – коммерциализация научных разработок, чтобы они не «повисали в воздухе», а повышали продуктивность сельхозпроизводства. По завершении проекта при хозяйстве Ивана Хижкова планируется  открыть научно-исследовательский центр для проведения постоянного семинара.

 Буквально на днях сад посетила делегация ученых-лесоводов – участников международной конференции, организованной Каспийским университетом, и посвященной проблемам сохранения яблони Сиверса – прародительницы  яблонь планеты, природного достояния Казахстана и всего мира. В составе делегации были сотрудники Корнуэлского университета США под началом председателя конференции Олдвинкла Харта, представители Минсельхоза США, ректор Каспийского университета Жолдасбек Нусенов. Они высоко оценили исследовательскую работу А.Апушева по  применению яблони Сиверса для освоения неплодородных земель.

Контакты с агроинститутами, Дендропарком, КазНАУ, внедрение научных достижений казахстанских специалистов плюс агрономический опыт наших садоводов послужат возрождению садового пояса  Жетысу. Проект Амангельды Каирбековича, в совокупности с грамотной агротехникой, качественным семенным и посадочным материалом принесет добрые плоды – лучшие по качеству яблоки, которые растут только в предгорье Алатау и даст стимул повсеместному культивированию  садов.

И.ТУРАНИН.

 

На фото: Амангельды Апушев знакомит зарубежных коллег с экспериментальным садом.

Published in Мақалалар
Copyright © 2014 Меншік иесі: ТОО "Еңбекшіқазақ" Есік қаласы, Алматы обласы № 4270-Г

 Выходные данные

Жарнама

для детей, достигших 12 лет